عقلانیت و جنگ

در ادامه بحث قرآنی، به آیه ۷۱ سوره نساء رسیدیم.[1] از این آیه به بعد، قرآن کریم به مسائل مربوط به جنگ و وظایف مؤمنان در این خصوص می‌پردازد. قرآن کریم، در همین آیه مورد بحث امشب، به مؤمنان مورد تهاجم توصیه به عقلانیت اخلاقی کرده و می‌فرماید: ای اهل ایمان!

۱.  هشیاری خود را حفظ کنید و همه تدارکات و وسایل لازم برای مقابله با تجاوز دشمن را مهیا کنید.

۲. گروه‌گروه به مقابله با دشمن بروید.

۳.  در صورت ضرورت، همه به مقابله برخیزید.

 

قرآن در مورد چگونگی اجرای این سه توصیه سکوت کرده و آن را به عقلانیت اخلاقی مؤمنان واگذار کرده است. شرایط جنگی موجود کشور ایجاب می‌کند که به عقلانیت در جنگ که موضوع بسیار پیچیده‌ای است، پرداخته شود. هوشیاری، آمادگی و حرکت سازمان‌یافته جلوه‌هایی از عقلانیت است. عقلانیت نه فقط ابزار پیروزی، بلکه معیاری برای ارزیابی هدف جنگ، روش‌های دفاع، نحوه مواجهه با مردم و شرایط پایان‌دادن به منازعه نیز هست. عقلانیت به ما می‌آموزد چه زمانی باید جنگید، چگونه باید از خود دفاع کرد، چه کارهایی را حتی در شرایط جنگی نباید انجام داد و چگونه باید به صلح بازگشت.

 

صلح ارزش اصیل وجدان اخلاقی انسان است و جنگ، حتی در موارد دفاع مشروع، شرّی است که با توجیه اخلاقی داشته باشد. فضیلت اخلاقی جنگ در کینه‌کشی و انتقام‌جویی و خونریزی بیشتر نیست بلکه در حفظ و پایدارسازی صلح است. هدف عقلانیت جنگی، صرفاً شکست‌دادن اراده دشمن نیست؛ بلکه دفاع مؤثر از جامعه، با کمترین هزینه انسانی و بیشترین امکان دستیابی به صلحی عادلانه و پایدار است.

 

عقلانیت ابزاری توجیه کننده جنگ تجاوزگر و عقلانیت اخلاقی توجیه کننده جنگ دفاعی مشروع است. در این نگاه، جنگ از میدان خشونت، زور و انتقام به میدان ذهن، شناخت، اطلاعات، اراده و تاب‌آوری منتقل می‌کند. چه جنگ تجاوزگرانه و چه جنگ دفاعی خود شامل سه جنگ شناختی، روانی و نظامی است و محاسبات عقلانی نقش اصلی را در همه آنها ایفا می‌کند. هر چند علاوه بر محاسبه عقلانی، جنگ متأثر از ترس، خشم، تعصب، منافع اقتصادی، خطای محاسباتی، فشارهای سیاسی و حتی تصمیم‌های غیرعقلانی است.

 

جنگ شناختی اولین کار است. متجاوز کار خود را با رجزخوانی، ادعاهای کذب، تبلیغات گسترده شروع می‌کند. عقلانیت ابزاری ایجاب می‌کند که متجاوز ابتدا نیروهای خود را با مجاب می‌کند که طرف مقابل غیرخودی خطرناک است و خطر موجودیتی برای همه ما دارد و برای رفع این شر عاجل که منافع و موجودیت ما را به خطر انداخته است باید هرچه زودتر اقدام کنیم. امروزه صدها کانال تلویزیون ماهواره‌ای، شبکه‌های مجازی، خبرگزاری‌ها، روزنامه‌ها و غیره، اذهان مخاطبان را بمب‌باران می‌کنند به طوری که حتی افراد عادی کشوری که قرار است مورد تجاوز نظامی قرار بگیرند نیز ممکن است آن را باور و بازنشر کرده و خود مبلغ دشمن شوند. هرچه عقلانیت ابزاری پشت جنگ شناختی قوی‌تر باشد، احتمال پیروزی در جنگ روانی و به دنبال آن جنگ نظامی بهتر و بیشتر خواهد بود.

 

در هر صورت روایت تبلیغی، اگر بتواند با مهارت انجام گیرد و اذهان بیشتری از نیروهای متجاوز، کشور و مردم مورد تهاجم را تسخیر کند، تا حد زیادی کار پیروزی جنگ نظامی سهل‌تر خواهد شد. جنگ شناختی، احساسات، عواطف و هیجانات نیروهای جبهه خودی را تقویت و آنان را مستعد تهاجم می‌سازد. همین روایت‌ها احساسات، عواطف و هیجانات نیروهای جبهه مورد تهاجم را تضعیف می‌کند و به میزان تضعیف روح و روان آنها، میزان موفقیت تجاوزگر را در جنگ نظامی سهل‌تر می‌کند. البته شرایط ژئوپلوتیک، ضعف لجستیک، برتری نظامی طرف مقابل، اشتباه فرماندهی یا مداخله عوامل پیش‌بینی‌نشده نیز در پیروزی یا شکست در جنگ نظامی مؤثر هستند.

 

عقلانیت ایجاب می‌کند که مؤمنان برای دفاع از وطن خود در مقابله با دشمن متجاوز، برای هر سه جنگ شناختی، روانی و نظامی آماده باشند. هدف اول، بازدارندگی و منصرف‌ساختن دشمن از تجاوز و سلب اراده او برای تجاوز است. پیش از آنکه جنگ نظامی محقق شود و سلاح‌ها به کار گرفته شوند، باید تلاش شود برداشت طرف مقابل از واقعیت، ارزیابی او از قدرت و محاسباتش درباره هزینه مقاومت را روشن ساخت تا او از اقدام به جنگ خودداری کند و مردم روحیه پیدا کرده، هراس به خود راه ندهند. البته جنگ شناختی باید بر ارزیابی واقع‌بینانه و اطلاع‌رسانی مسئولانه استوار باشد، نه صرفاً بر تأثیرگذاری روانی. روایت جنگ شناختی را باید به‌گونه‌ای ارائه دهیم که علاوه بر آگاه‌سازی و تقویت توان تحلیل مردم، آنان را آماده و امیدوار سازد و هم اراده دشمن را سست کرده و او را از تهاجم منصرف سازد. البته تضعیف اراده دشمن زمانی ارزش راهبردی دارد که به کاهش احتمال تجاوز، محدودشدن خسارت‌ها یا فراهم‌شدن زمینه صلح کمک کند.

 

قدرت گفتمانی، توانایی اثرگذاری وسیعی دارد به طوری که طرف مقابل یک وضعیت را چگونه بفهمند، انتظار چه چیزی را داشته باشد و چه تصمیمی بگیرد. این قدرت را نباید نادیده و دست‌کم گرفت. با شکل‌دادن به ذهن دیگران، می‌توان رفتار اقتصادی، سیاسی و نظامی را هدایت کرد. چه‌بسا رفتارهای ناشی از انتظار مثبت یا منفیِ ایجادشده در اثر روایتی خاص، به تحقق همان انتظار کمک کند؛ مثلاً ترس ناشی از قدرت دشمن، به افزایش ترس به هنگام تهاجم دشمن دامن می‌زند. گاهی تصورِ قدرت یا ضعف طرف مقابل، تهدیدهای لفظی و باور به اجتناب‌ناپذیربودن جنگ، بر تصمیم‌ها اثر می‌گذارند و حتی به تحقق همان وضعیتی کمک می‌کنند که ابتدا فقط انتظارش وجود داشته است. به همین جهت تصورِ یک واقعیت می‌تواند پیش از تحقق آن، پیامدهای واقعی ایجاد کند. ممکن است یک روش تبلیغاتی از نظر ابزاری موفق باشد، اما از نظر اخلاقی نادرست باشد. حفظ روحیه عمومی نباید به انکار واقعیت‌ها یا پنهان‌کردن خطاهای قابل اصلاح منجر شود.

دروغ، بزرگ‌نمایی و تحریک احساسات، تحقیر و تخریب با عقلانیت اخلاقی سازگار نیست، هر چند با عقلانیت ابزاری نیز در بلندمدت سازگار نیست چون اعتماد عمومی را تخریب می‌کند و به زیان اهداف تمام می‌شود. روایت و اطلاع‌رسانی صادقانه می‌تواند از منافع ملی دفاع کند، روحیه عمومی را حفظ کند و در برابر تبلیغات گمراه‌کننده متجاوز مؤثر باشد؛ بی‌آنکه به دروغ، پنهان‌کاری زیان‌بار یا تحقیر منتقدان متوسل شود. دفاع اخلاقی مستلزم دفاع از حقیقت نیز هست؛ حتی هنگامی که حقیقت پیچیده، ناخوشایند یا برخلاف انتظار ما باش؛ در غیر این صورت چه تفاوتی با دشمن متجاوز وجود دارد اگر به حقیقت و انسانیت تجاوز شود. مخاطب باید به‌عنوان موجودی صاحب عقل و قدرت داوری در نظر گرفته شود. البته این به معنای انتشار بی‌محابای هر اطلاعاتی نیست. در شرایط جنگی، اطلاعات عملیاتی و داده‌هایی که افشای آن‌ها جان انسان‌ها را به خطر می‌اندازد، ممکن است نیازمند محدودیت باشند. محدودکردن انتشار اطلاعات حساس با انتشار اطلاعات نادرست تفاوت جدی دارد.

 

پس اولاً نباید منفعل بود و فریب تبلیغات وسیع دشمن را خورد و آن را مصرف یا ترویج کرد. باید توجه داشت که هر گفته، نوشته، تصویر و فیلم منتشرشده از جانب دشمن متجاوز، حساب‌شده و برای تسهیل تجاوز است.

ثانیاً هر گروهی، باید در سه جنگ شناختی، روانی و نظامی بنابر تخصص خویش فعال بوده، اولاً اذهان مردم را با واقعیات آشنا سازد و ثانیاً نباید از قدرتِ ساختن واقعیت از طریق شکل‌دادن به ذهن و انتظارات انسان‌ها غافل بود. کافی است بر تصور و انتظار مثبت مردم از آینده اثر بگذاریم تا رفتار آنان تغییر کند و این تغییر رفتار، خودش به تغییر واقعیت بینجامد. البته که در این خصوص نباید عوامل مادی و ساختاری جنگ نادیده گرفته شوند.

 

ثالثاً، در صورت لزوم همه اقشار جامعه را باید وارد میدان مقابله با دشمن متجاوز ساخت و از مشارکت و تخصص آحاد مردم استفاده کرد. کشور ملک مشاء همه است و تک‌تک افراد کشور در زیان ناشی از تجاوز شریک هستند. برای دفاع مدنی و مقابله با دشمن متجاوز، به تمام آحاد جامعه با هر فکر و اندیشه و تخصص نیاز است. هر کسی ممکن است برای  امدادرسانی، حفظ زیرساخت‌ها و مقابله با اطلاعات نادرست مؤثر باشد پزشک، معلم، روزنامه‌نگار، متخصص زیرساخت، امدادگر و نیروی نظامی، هر یک ظرفیت و مسئولیت متفاوتی دارند.

 

در یک جامعه عقلانی، مردم صرفاً ابزار تحقق اهداف سیاسی یا نظامی نیستند؛ مشارکت مردم باید به معنای توانمندسازی و استفاده از تخصص آنان باشد، نه صرفاً بسیج عاطفی و سیاسی. آنان صاحبان حق، داوری و انتخاب‌اند. مخالفت با یک سیاست، نقد عملکرد مسئولان یا داشتن برداشت متفاوت از وضعیت جنگی، به‌خودی‌خود به معنای انفعال یا قرارگرفتن در جبهه دشمن نیست. باید بتواند میان نقد مسئولانه، اختلاف‌نظر مشروع و همکاری آگاهانه با متجاوز تفاوت گذاشت.

 

بنابراین عقلانیت ایجاب می‌کند جنگ نظامی آغاز نشود، اگر شد شرافتمندانه و به گونه‌ای پایان‌داده شود که دشمن متجاوز را از تجاوزهای بعدی بازدارد و امنیت پایداری ایجاد کند. در هر صورت نباید در چرخه‌ای از ترس، دشمن‌انگاری، تبلیغات و تشدید منازعه گرفتار شد.

 

تنظیم‌شده بر اساس سخنان جمعه‌شب، اول آبان ۱۴۰۵، مسجد امام صادق اصفهان

[1]  يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ، فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ، أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا

 

مطالب مرتبط